Anasayfa
 

koop-tr.com'un seçtikleri: No:01/Belge Tarihi:

1163 SAYILI KOOPERATİFLER YASASINDAN

B MUAFLIKLAR:

Madde 93 - 1. Kooperatifler, kooperatif birlikleri, kooperatif merkez birlikleri ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği;

a) Birbirlerinden ve ortaklarından aldıkları faiz ve komisyonlar ile ortaklarına kefalet etmeleri dolayısiyle bunlardan aldıkları paralar, banka ve Sigorta Muameleleri Vergisinden,

b) Her nevi defterlerin ve anasözleşmelerin tasdiki ve açılış tasdiklerinde sayfalarının mühürlenmesi her nevi harçtan ve Damga Vergisinden,

c) Kiraya verilmediği veya irat getirmiyen bir cihete tahsis edilmediği müddetçe sahip oldukları gayrimenkul mallar üzerinden alınacak her türlü vergilerden,

d) Ortakların temlik edecekleri gayrimenkuller her türlü vergi ve harcından, Muaftır.

e) 13 üncü madde gereğince verilecek bildiri Damga Vergisine, diğer harç ve resimlere tabi değildir.

2. Gayrimenkullerin irtifak haklarının ve gayrimenkul mükellefiyetinin kooperatiflere, kooperatif birliklerine, kooperatif merkez birliklerine, Türkiye Milli Kooperatifler Birliğine sermaye konulması halinde bunlar Emlak Alım Vergisi Kanununun 9 uncu maddesindeki indirimli nispetten,

3. 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 199 sayılı Kanunla değişik 7 nci maddesinin 16 ncı bendindeki esaslar dahilinde Kurumlar Vergisi muaflığından,

Faydalanırlar.

4. Kooperatifler, kooperatif birlikleri ve kooperatifler merkez birlikleri faaliyete geçen üst kuruluşlara girmedikleri takdirde, bu maddenin 1 nolu fıkrasının (b) bendi ile 2 nolu fıkrasından gayri fıkralarında yazılı muaflıklardan istifade edemezler.

koop-tr.com'un seçtikleri: No:02/Belge Tarihi: koop-tr düzenlemesi.

A - KOOPERATIFLERDE KDV ISTISNASI

1-Genel Olarak Kooperatiflerde KDV Istisnasi

Bilindigi üzere, kooperatifler, eger muafiyet sartlarini tasimiyorlarsa kurumlar vergisine tabidirler. Kurumlar Vergisi Kanunu' nun 7. maddesinde sayilan kurum ve kuruluslar kurumlar vergisinden muaf tutulmuslardir. Bu düzenlemeye paralel olarak, genelde ayni kurum ve kuruluslarin mal ve hizmet teslimleri KDVK' nin 17. maddesiyle katma deger vergisinden de istisna tutulmustur (‘‘Istisna'' tutulmustur, çünkü ‘‘indirim” mekanizmasina dayanan KDV Kanunu'nda ‘‘mutlak” olarak muaflik sözkonusu degildir. Örnegin bir devlet dairesinin mal ve hizmet teslimleri, KDV'nin konusunun disinda kaldigi halde, bu devlet dairesi piyasadan satin aldigi mal ve hizmetler için KDV ödemek durumundadir.). Ancak bu paralellik yüzde yüz degildir. Örnegin KVK' nin 7/16. maddesindeki sartlari tasiyan ‘‘Tüketim Kooperatifleri”, kurumlar vergisinden muaf olduklari halde, KDV Kanunu'nda tüketim kooperatiflerinin teslimlerinin katma deger vergisinden istisna olduguna dair bir hüküm bulunmadigindan bu tüketim kooperatifleri KDV mükellefidirler. Ayrica, KDV Kanunu' nun 19. maddesinde ‘‘Diger kanunlardaki vergi muaflik ve istisna hükümleri bu vergi bakimindan geçersizdir. KDV'ye iliskin istisna ve muafiyetler ancak bu Kanun' a hüküm eklenmek veya bu Kanun' da degisiklik yapilmak suretiyle düzenlenir'' denilmektedir.
Diger taraftan ileride açiklanacagi üzere, kooperatiflerin istirak hisselerinin ve gayri menkullerinin satisindan elde edilen kazançlarin, kurumlar vergisinden istisna olmasina paralel olarak bu kapsamdaki teslimler KDV' den de istisna edilmistir.(KDVK Geçici Md. 6 ve 10).
(koop-tr.com açıklaması: 16. Esas mukavelelerinde sermaye üzerinden kazanç dagitilmamasi, idare meclisi baskan ve üyelerine kazanç üzerinden hisse verilmemesi, ihtiyat akçelerinin ortaklara dagitilmamasi ve münhasiran ortaklar ile is görülmesine dair hükümler bulunmasi sarti ile kooperatifler (4369 sayili Kanunun 81/D-7'inci maddesiyle degisen sekli Yürürlük;29.7.1998) (Esas mukavelelerinde yukariki sartlar mevcut olmakla beraber fiilen bu kayit ve sartlara uymayan kooperatifler ile faaliyete geçen üst kuruluslara girmeyen kooperatifler muafiyetten faydalanamaz. (******) )

2-Konut Yapi Kooperatiflerinde KDV Istisnasi

a-01.01.1998 Tarihine Kadar

Bilindigi üzere, 25.10.1984 tarih ve 3065 Sayili Katma Deger Vergisi Kanunu, 02.11.1984 gün ve 18563 Sayili Resmi Gazete' de yayimlanarak 01.01.1985 tarihinden itibaren yürürlüge girmistir. Bu Kanun' da (yürürlüge girdiginde) konut ve konut yapi kooperatifleri ile ilgili herhangi bir istisna hükmü yer almamaktaydi. Ancak 3065 Sayili KDV Kanunu, daha yürürlüge girmeden, 06.12.1984 tarih ve 3099 Sayili Kanun' un 1. maddesiyle Katma Deger Vergisi Kanunu' nun 17. maddesinin 4. fikrasina eklenen (1) bendi ile “Net alani 150 m2'ye kadar konutlarin teslimi ile konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt isleri” teslimleri KDV' den istisna tutulmustur. Yine 3099 Sayili Kanun' un geçici maddesiyle bu istisnanin 31.12.1988 tarihinde sona erecegi hüküm altina alinmistir. Böylece KDV Kanunu daha uygulanmadan degisiklige ugramistir.

Daha sonra, söz konusu istisna hükmü 3393 Sayili Kanun' un 13. maddesiyle kaldirilmis ve ayni Kanun' un 4. maddesiyle KDV Kanunu' na (31.12.1992 tarihine kadar uygulanmak üzere) geçici 8. madde olarak eklenmistir. Yine, istisna hükmünün uygulanmasi 3858 Sayili Kanun' la 31.12.1997 tarihine kadar uzatilmistir.

b- 01.01.1998 Tarihinden Sonra

29.07.1998 tarih ve 23417 Sayili Resmi Gazete' de yayimlanan 4369 Sayili Kanun' un 62. maddesiyle, (01.01.1998 tarihinden geçerli olmak üzere) Katma Deger Vergisi Kanunu' na eklenen geçici 15. madde aynen asagidaki gibidir:

Bu Kanun' un yayinlandigi tarihten önce bina insaat ruhsati alinmis olan insaatlara iliskin olarak;

1) Konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt isleri,
2) Sadece 150 m2'yi asmayan konutlara münhasir olmak üzere kanunla kurulmus sosyal güvenlik kuruluslari ve belediyelere yapilan insaat taahhüt isleri, katma deger vergisinden müstesnadir.”

Diger taraftan 4369 Sayili Kanun' un 60. maddesiyle (01.08.1998 tarihinden geçerli olmak üzere) Katma Deger Vergisi Kanunu' nun 17. maddesinin 4. fikrasina eklenen (k) bendinde, “ Organize sanayi bölgeleri ile küçük sanayi sitelerinin kurulmasi amaciyla olusturulan iktisadi isletmelerin arsa ve isyeri teslimleri ile konut yapi kooperatiflerinin üyelerine konut teslimleri ” sürekli olarak KDV' den istisna edilmistir.

Görüldügü gibi 4369 Sayili Kanun' la, konut yapi kooperatiflerine taninan KDV istisnasi ile ilgili olarak köklü degisiklikler yapilmistir. Eski ve yeni düzenleme arasindaki farklar ana hatlari ile asagidaki gibidir:

ba-Konut, Arsa ve Isyeri Teslimlerinde KDV Istisnasi

- Konut teslimleri ile konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt islerindeki KDV istisnasi, eski düzenlemede, KDV Kanunu' nun geçici 8. maddesinde (birlikte) düzenlendigi halde, 4369 Sayili Kanun ile yapilan yeni düzenlemede, konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt isleri (geçici olarak) KDVK Geçici 15. maddede, konut teslimleri ise KDVK Md. 17/4-k' de (sürekli olarak) KDV' den istisna tutulmustur.
- Eski düzenlemede (KDVK Geçici Md.8) net alani 150 m2 ye kadar konutlarin teslimi KDV den istisna edilmis iken, yeni düzenlemede (KDVK Md. 17/4-k), konut büyüklügü sarti kaldirilmis, yani, konut yapi kooperatiflerinin üyelerine büyüklügü ne olursa olsun konut teslimleri KDV den müstesna tutulmustur.
- Eski uygulamada net alani 150 m2 ye kadar konutlarin teslimini kim yaparsa yapsin (kooperatif, müteahhit, yap-satçi vs. dahil ) bu konutlarin teslimi KDV den istisna tutulmus iken, yeni düzenlemede, sadece konut yapi kooperatiflerinin üyelerine konut teslimleri KDV den istisna tutulmustur.
- Organize sanayi bölgeleri ile küçük sanayi sitelerinin kurulmasi amaciyla olusturulan iktisadi isletmelerin arsa ve isyeri teslimlerine de ilk defa KDV (sürekli olarak) istisnasi getirilmistir.

bb-Konut Yapi Kooperatiflerine Yapilan Insaat Taahhüt Islerinde KDV Istisnasi

4369 Sayili Kanun' un yayimlanma tarihinden önce, yani 29.07.1998 tarihinden önce bina insaat ruhsati alinmis olan insaatlara iliskin olarak (sadece bu insaatlara iliskin olarak) konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt isleri, geçici olarak KDV' den istisna edilmistir. Görüldügü gibi konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt islerinin KDV' den istisna olabilmesi için, bu insaatlarin, insaat ruhsatlarinin 29.07.1998 tarihinden önce alinmis olmasi sarttir. Diger bir anlatimla, bina insaat ruhsatlari bu tarihten sonra alinan konut insaatlari ile ilgili olarak konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt islerinde KDV istisnasi yoktur (Örnegin, konut yapi kooperatifi; bina insaat ruhsatini 29.07.1998 tarihinden sonra almis ise, taahhüt karsiligi yaptirdigi insaatin istihkakini müteahhit firmaya öderken istihkak bedeline ilaveten % 1 oraninda KDV' de ödeyecektir.).

c) KDV Istisnasinda Geçis Dönemi

KDV Kanunu' nun geçici 8. maddesinin uygulanma süresi 31.12.1997 tarihinde sona ermis ve 4369 Sayili Kanun, 29.07.1998 tarihinde yayimlanmistir. Buna göre gerek (01.01.1998 – 31.07.1998 döneminde) net alani 150 m2 ye kadar olan konut teslimlerinde, gerekse (01.01.1998

- 29.07.1998 döneminde) konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt isleri KDV' ye tabi tutulmustur.
ca- Konut Teslimleri

4369 Sayili Kanun' la KDV Kanunu' nun 17/4 maddesine eklenen (k) bendi, 01.08.1998 tarihinde geçerli olmak üzere yürürlüge girdiginden konut yapi kooperatiflerinin üyelerine konut teslimi de, 01.08.1998 tarihinden itibaren istisna kapsamina alinmistir. Böylece 01.01.1998 – 31.07.1998 tarihleri arasinda net alani 150 m2 ye kadar konutlarin teslimi % 1 oraninda KDV' ye tabi tutulmustur.

cb- Konutlara Iliskin Insaat Taahhüt Isleri

29.07.1998 tarihinde yayimlanan 4369 Sayili Kanun' la KDV Kanunu' na eklenen geçici 15. madde 01.01.1998 tarihinden geçerli olmak üzere düzenlendiginden, 01.01.1998 – 29.07.1998 tarihleri arasinda kendilerine yapilan insaat taahhüt isleri nedeniyle müteahhitlere (%1 oraninda) katma deger vergisi ödeyen konut yapi kooperatiflerine KDV Kanunu' nun 8/2 maddesine göre iade yapilarak, ortaya çikan bu bosluk doldurulmustur.

d) Insaat Taahhüt Isleri

da- Insaat Taahhüt Isleri Nelerdir?

Yukarida da açiklandigi üzere, 29.07.1998 tarihinden önce bina insaat ruhsati alinmis insaatlara iliskin olarak, konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt islerine KDV istisnasi uygulanmaktadir. Konut Yapi Kooperatiflerinin, 29.07.1998 tarihinden sonra bina insaat ruhsati aldiklari insaatlara ise KDV istisnasinin uygulanmasi söz konusu degildir.

Dolayisiyla müteahhitlerce, konut yapi kooperatiflerine (Bina insaat ruhsati 29.07.1998 tarihinden önce alinmis insaatlar için) yapilan insaat taahhüt islerinin katma deger vergisinden istisna olabilmesi için:

- Kooperatifin konut yapi kooperatifi olmasi,
- Isin konut yapi kooperatifine yapilmasi,
- Yapilan isin insaat isi olmasi ve taahhüde dayanmasi gerekmektedir.


Hangi islerin insaat isleri oldugu Maliye Bakanliginca yayinlanan 49 Seri No. lu KDV Tebligi'nde asagidaki sekilde belirlenmistir:

Alt yapi isleri (yol, su, kanalizasyon, kuyu açma gibi), duvar örülmesi, siva, boya, badana yapilmasi, cam takilmasi, bilumum dograma isleri (demir dograma isleri dahil), parke dösenmesi, mutfak dolap ve tezgahlarinin yapilmasi, çevre düzeni isleri, elektrik tesisati, sihhi tesisat, kalorifer, karo ve fayans isleri, kooperatife ait arazi dahilinde kalan ara yollarin betonlanmasi, saha tanzim faaliyetleri, pis su aritma tesisi, televizyon anteni, merkezi kollektif uydu anten sistemi, günes enerjili isitma sistemi, su basmani, temel kazma-düzeltme, yol açip çakil serme, asansör imalat ve montaj isi, malzeme hariç isçilik, spor eglence tesisleri, otopark, tüm sahanin yesillendirilmesi, dogal gaz sayaç kabini, enerji nakil hatti, derin kuyu su sondaji, dalgiç kuyu pompasi, hidrofor montaji, jeneratör montaji gibi isler.

Bu islerin hepsinin veya birkaçinin veya ayri ayri her birinin müteahhitler veya taseronlarca konut yapi kooperatiflerine yapilmasi, istisna uygulamasina engel degildir. Müteahhitlerin konut yapi kooperatiflerine karsi üstlendikleri insaat taahhüt islerinin bir kismini taseronlara yaptirmalari halinde, taseronun müteahhide verdigi hizmet katma deger vergisine tabi olacak, müteahhidin kooperatife yaptigi insaat taahhüt isi vergiden müstesna olacaktir.

Ayrica, müteahhitler tarafindan konut yapi kooperatiflerine yapilan insaat taahhüt islerinde, insa edilen konutlarin net alani 150 m2 nin altinda veya üstünde olmasi veya isyeri niteliginde bulunmasi istisnanin uygulanmasina engel teskil etmemektedir.”

Konut yapi kooperatiflerine yapilan ve yukarida ismen belirtilmeyen insaat taahhüt islerinin istisna kapsamina girip girmedigi hususunda Maliye Bakanligi'ndan (Il Defterdarliklarindan) görüs (özelge, mukteza) alinmasi gerekmektedir.

db - Insaat Taahhüt Isi Olmayan Isler

Buna göre, tek basina hafriyat isi, muhasebecilik, plan-proje çizimi anayoldaki refüjlerin agaçlandirilmasi ve buralarda toprak üstünün bitki ile kapatilmasi, kooperatife ait arazinin çevresini kafes ve dikenli tel ile kapatma isi, parselasyon, aplikasyon, (araziye uygulama) ve benzeri hizmetlerde istisna uygulanmayacaktir.”

Öte yandan, kooperatiflere yapilan insaat isi niteliginde olmayan veya taahhüde dayanmayan hizmet ifalari ile her türlü mal teslimleri tamamiyla genel hükümler çerçevesinde katma deger vergisine tabi bulunmaktadir. Buna göre, kooperatiflere yapilan demir, çimento, kereste, cam, kirtasiye malzemesi ve benzeri teslimlerde genel hükümler çerçevesinde katma deger vergisi uygulanacaktir.

Konut yapi kooperatiflerinin emanet usulüyle insaat isi yaptirmalari halinde, taseron ve müteahhitler tarafindan konut yapi kooperatiflerine yapilan malzeme hariç isçilik hizmetleri katma deger vergisinden istisna olacak, bunun disinda insaatta kullanilmak üzere piyasadan satin alinan mal ve hizmetler yukarida da belirtildigi gibi vergiye tabi tutulacaktir.

dc- Insaat Taahhüt Isleri Ile Ilgili Bazi Özelgeler

(Muktezalar)
49 Seri No: lu KDV Genel Tebliginde ismen yer almayan, insaat taahhüt isleri ile ilgili olarak Vergi Idaresince verilmis bazi özelgeler (muktezalar) asagida oldugu gibidir:

- Taahhüde dayanmak sartiyla;
- Çimento, çakil, kum ve suyun transmikserlerle karistirilarak ve santiyeye nakledilerek pompalarla daha önce hazirlanmis betonarme katlara basilmasi olan hazir beton isi insaat taahhüt isleri kapsaminda degerlendirilecektir”(1).
- Sac kapi kasasi (kör kasa) isine, insaat taahhüt isi kapsaminda katma deger vergisi uygulanmayacaktir” (2).
- Konu ile ilgili olarak Bayindirlik ve Iskan Bakanligi' nin 11.02.1999 tarihli yazisina göre, 49 Seri No: lu Katma Deger Vergisi Genel Tebligi' nde, kooperatiflerce yaptirilan insaat taahhüt isleri içinde kalorifer tesisati ve günes enerjili isitma sistemlerinin yer aldigi belirtilmekte ve split klima tesisatinin da teknik olarak isitma kavrami içinde degerlendirilmesi gerektiginden söz ederek, bu sistemin de insaat taahhüt isi kapsaminda degerlendirilebilecegi belirtilmektedir” (3).
- Konu ile ilgili olarak Bayindirlik ve Iskan Bakanligi' nin 11.01.1999 tarihli yazisina göre, her hangi bir yapim isi kapsaminda, kooperatifin ihtiyaci olan betonarme demirlerinin projesine göre imalatçi tarafindan fabrikada kesilip etriye, çiroz, pilye, gönye ve diger bükme islerinin hazirlanip insaat sahasina nakli ve kalibi hazir katlara çikarilip yine projesine göre yerine monte edilerek beton atmaya hazir hale getirilmesi islerinin insaat taahhüt isi kapsaminda degerlendirilebilecegi belirtilmektedir. Buna göre, ... Insaat taahhüt isi kapsamina giren betonarme demir imalati isine katma deger vergisi uygulanmayacaktir” (4).
- Konuyla ilgili olarak Bayindirlik ve Iskan Bakanligi ile yapilan yazisma sonucu, içme suyu aritma cihazi montaji ve isçiliginin, konut insaatlarinin zaruri ve tamamlayici kisimlari oldugu, söz konusu islerin taahhüt bünyesinde yaptirilmasi durumunda, bu nevi isleri insaat taahhüt kapsaminda degerlendirilmesinin uygun olacagi belirlenmistir. Dolayisiyla 49 Seri No. lu Katma Deger Vergisi Genel Tebligi' nde sayilan islemler arasinda yer almayan içme suyu aritma cihazi montaj ve isçiligi isi de insaat taahhüt isi kapsaminda degerlendirilecektir” (5).
- Yazinizda sözü edilen site içi yollarin tas kaplama isi, bir taahhüde dayanarak yaptirilmasi halinde Katma Deger Vergisi Kanunu' nun geçici 15. maddesi geregince katma deger vergisi istisnasindan yararlanabilecektir. Ancak yüzme havuzunun filtre ve devri daimi motorlarinin yaptirilmasi ile çevre aydinlatmasi için demir direk satin alinmasi isleri bu kapsama girmediginden vergiye tabi bulunmaktadir” (6).
- ... bahçe ve çim aydinlatma armatürleri teslim ve montaj isleminin isin basinda taahhüde dayanmasi, .... kaydiyla katma deger vergisinden istisna olacagi tabiidir” (7).
- Sözü edilen istisna kapsamina konut yapi kooperatiflerine taahhüt çerçevesinde yapilan teras izolasyon isleri de girmektedir” (8).
- Sözü edilen istisna kapsamina konut yapi kooperatiflerine taahhüt çerçevesinde yapilan hidrofor, pis su pompalari ile tesisat yapim montaj isleri de girmektedir” (9).


e- Teslimi KDV'den Istisna Olan Is Nedeniyle Yüklenilen (Ödenen) KDV'nin Maliyet veya Gider Unsuru Olmasi

KDV Kanunu' nun 30/a maddesine göre, vergiye tabi olmayan veya vergiden istisna edilmis bulunan mallarin teslimi ve hizmet ifasi ile ilgili alis vesikalarinda gösterilen veya bu mal ve hizmetlerin maliyetleri içinde yer alan katma deger vergisi indirilmeyecektir. Ayni Kanun' un 58. maddesine göre ise, “mükellefin vergiye tabi islemleri üzerinden hesaplanan katma deger vergisi ile, mükellefçe indirilebilecek katma deger vergisi gelir ve kurumlar vergisi matrahlarinin tespitinde gider olarak kabul edilemez.” Dolayisiyla, indirilemeyecek katma deger vergisinin (kanunen kabul edilmeyen giderlere ait olanlar gibi, asli da gider yazilmayacak olanlar hariç) gelir ve kurumlar vergisi matrahlarinin tespitinde isin mahiyetine göre gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alinacagi tabiidir (1 Seri No. lu KDV Genel Teb.X1/B).

Bundan dolayi gerek organize sanayi bölgeleri ile küçük sanayi sitelerini kurulmasi amaciyla olusturulan iktisadi isletmelerin (arsa) isyeri teslimleri ile konut yapi kooperatiflerinin üyelerine konut teslimlerine, gerekse müteahhitlerin konut yapi kooperatiflerine yapacaklari taahhüt islerinden girdi katma deger vergilerini “tamamen” arindirilmasi mümkün degildir. Mal ve hizmet tedarikleri nedeniyle ödenen KDV, müteahhitlerce, (isin emanet usulünde yaptirilmasi halinde, bunu yaptiran kooperatiflerce veya iktisadi isletmelerce) harcamanin mahiyetine göre gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alinacaktir. Dolayisiyla giderler yoluyla ödenen KDV, “kismen” (gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alindigindan) arindirilmis olacaktir.

                                                                                                                                                                                 Sayfa Başı                               

KOOPERATIFLERIN ARSA ALIMLARINDA KDV ISTISNASI

Kooperatiflerin arsa alimlarinda KDV Kanunu' nun genel hükümleri geçerlidir. Buna göre, özel mülk konusu bir arsanin (müzayede mahallinde yapilan satisi disina) dogrudan kooperatiflere teslimi, katma deger vergisinin konusuna girmektedir (KDVK Md. 1). Ancak kooperatiflerin ticari bir isletmeye dahil olan veya özel mülk konusu olmakla beraber müzayede mahallinde satilan bir arsayi satin almalari islemi, katma deger vergisine tabi olacaktir (KDVK Md. 1/d).

B- KOOPERATILERIN BANKA VE SIGORTA MUAMELELERI VERGI ISTISNASI

6802 Sayili Gider Vergileri Kanunu' nun (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi) 29. maddesinin (m) bendinde, Türkiye Halk Bankasi'nin, ... Esnaf ve Sanatkarlar Kefalet Kooperatiflerinin kefaleti altinda esnaf ve sanatkarlara verdigi krediler dolayisiyla alinan paralar ve bu kooperatiflerin ortaklarindan masraf karsiligi adiyla aldigi paralar'' ve (r) bendinde “kooperatifler araciligi ile basbakanlik Toplu Konut Idaresi ve bankalar tarafindan açilan konut kredileri dolayisiyla lehe alinan paralar'' Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi'nden istisna edilmistir

Diger taraftan katma Deger Vergisi Kanunu' nun 17/4-e maddesinde banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamina giren islemler'' KDV'den istisna tutulmus oldugundan, banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamina giren islemler (teslimler), KDV Kanunu kapsamina girmezler. Yani kisaca bir islem, banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamina giriyorsa, KDV kapsamina girmez, KDV kapsamina giriyorsa Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi kapsamina girmez.

Dolayisiyla, yukaridaki islemler, banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamina girdiginden ve bu vergiden istisna edildiginden bu islemlerin, KDV kapsamina girmesi söz konusu olamaz.

C- KOOPERATIFLERE TANINAN DAMGA VERGISI ISTISNASI

448 Sayili Damga Vergisi Kanunu' nun 9. maddesiyle, bu Kanun' a ekli "2" sayili tabloda yazili kagitlarin damga vergisinden istisna oldugu hüküm altina alinmistir. “2” sayili tablonun “Kurumlarla Ilgili Kagitlar” baslikli V. Bölümü' nün 15. bendine göre; “Tarim Satis Kooperatifleri ve Birlikleri ve Tarim Kredi Kooperatifleri'nin her türlü muamelelerinde düzenlenen ve damga vergisi bunlar tarafindan ödenmesi gereken kagitlar ile 18. bendine göre; Türkiye Halk Bankasinin, esnaf kefalet ve küçük sanat kooperatifleri ve ortaklari ve bu kooperatiflerin kendi ortaklari ile münasebetlerinde tanzim olunacak borç senetleri, borç ödeme makbuzlari, ipotek ve rehin senetleri” damga vergisinden istisna edilmistir. Görüldügü gibi damga vergisi istisnasi “özel yapili” kooperatiflerin bazi kagitlarina taninmis bulunmaktadir.

D- KOOPERATIFLERE BELEDIYE GELIRLERI KANUNU'NDA TANINAN ISTISNALAR

2464 Sayili Belediye Gelirleri Kanunu' nun Ek 2. maddesinin (e) bendine göre, "Kooperatifler eliyle, ana sözlesmelerine uygun olarak yapilan sanayi ve küçük sanayi siteleri ile esnaf çarsilari" nin bina insaat harcindan, yine ayni Kanun' un 80. maddesinin (f) bendinde, “Organize sanayi bölgeleri ile sanayi ve küçük sanat sitelerinde yapilan yapi ve tesisler, Bina Insaat Harci ve Yapi Kullanma Izni Harcindan müstesna tutulmuslardir.

KOOPERATIF VE ÜYELERINE CEZA TEHLIKESI

Yaz ayinin bunaltici sicaginda belki gözünüzden kaçmistir. Kooperatiflerle ilgili önemli degisiklikler oldu. En önemlisi, kooperatiflere yeni yasa ile belirlenen bazi eksikliklerini gidermeleri için 31 Aralik 2006 tarihine kadar süre verildi. Aksi halde, kooperatife ciddi vergi ve cezalar gelecek. Bu da kuskusuz üyelerin ceplerinden çikacak. YÖNETICI VE DENETÇI Yapi kooperatiflerinin, muafiyetten yararlanabilmeleri için, kooperatifin kurulusundan insaatin bitimine kadar, yönetim ve denetim kurullarinda asagidaki kisilerin yer almasi yasaklaniyor. 1. Kooperatifin insaat islerini, üstlenen gerçek kisiler veya tüzel kisi temsilcileri, 2. Yukarida sayilan kisilerin, esi, çocugu ya da bunlarin altsoyu, üst soyu gibi kisiler, 3. Yukarida sayilanlarla isçi ve isveren iliskisi içinde bulunanlar. YAPI RUHSATI VE TAPU Yapi kooperatiflerinin, kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabilmeleri için, "yapi ruhsati" ve "arsa tapusunun" da kooperatif tüzel kisiligi adina tescil edilmis olmasi gerekiyor. Aksi halde, kooperatifin kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanmasi mümkün olmayacak. ÜST BIRLIGE ÜYELIK Öteden beri süregelen mevzuat ve uygulamaya göre, kooperatiflerin kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanmalari için, üst birlige girmeleri gerekiyordu. Yeni Kurumlar Vergisi Kanunu'nda "üst birlige üye olma" kosuluna yer verilmedi (Bkz. KVK Md. 4/k). Bu duruma göre, 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren, kooperatifler üst birlige üye olmadan da kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabilecekler. Ancak, Kooperatifler Kanunu'nun 93. maddesinde yer alan bazi vergi ve harç muafiyet ve istisnalarindan yararlanabilmek için, üst kuruluslara girmek yine zorunlu olacak. TÜKETIM VE TASIMACILIK Daha önce, gerekli kosullari saglayan tüm kooperatifler, kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabiliyorlardi. Yeni Kurumlar Vergisi Kanunu ile buna son verildi. 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren, tüketim ve tasimacilik kooperatifleri, gerekli kosullari saglasalar dahi, kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanamayacaklar. KAT KARSILIGI ARSA Yapi kooperatiflerinin, kendilerine ait arsalarini, "kat karsiligi" yani belli sayida daire ve dükkan karsiliginda insaat firmasina vermeleri durumunda, her bir hisse için bir konut ya da isyeri elde etmeleri halinde, bu durum "ortak disi islem" sayilmiyor ve kooperatif kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabiliyor. Aksine bir durum çikmasi yani her bir hisse için birden fazla konut ya da isyeri elde edilmesi durumunda, ortak disi islem gerçeklesmis sayilacak ve kurumlar vergisi muafiyeti ortadan kalkacak (KVK Md. 4/k).

Sayfa başı
koop-tr.com'un seçtikleri: No:03:

29 Eylül 2006

KOOPERATİFLERİN “ÜST BİRLİĞE GİRME” KOŞULU VE KURUMLAR VERGİSİ MUAFİYET DURUMLARIi

Özgür BİYAN

Mali Hukuk Bilim Uzmanı
Marmara Üni.Mali Hukuk Doktora Öğrencisi

21.06.2006 tarihinde yürürlüğe giren Kurumlar Vergisi Kanunu ile vergi sistemimize yeni değişiklikler getirilmiş, bazı uygulamalarda da yeniden düzenlemeler yapılmıştır. Yeni düzenlemeler arasında kooperatiflere ait hükümler de yer almaktadır.
Kooperatiflerin kurumlar vergisi mükellefiyet durumları ve bazı kooperatif türlerinin doğrudan mükellef kapsamında sayılması bu düzenlemelerin başında gelmektedir. Bu yazımızda bu noktalarda oluşan yeni düzenlemelerin getirdiği tartışmalı konulardan biri olan kurumlar vergisinden muaf olması için kooperatiflerin “üst birliğe üye olma” koşulunun halen geçerli olup olmadığı açıklanmaya çalışılacaktır.

A. Yasal Düzenleme

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'nunii 4. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (k) bendinde, tüketim ve taşımacılık kooperatifleri hariç olmak üzere, ana sözleşmelerinde sermaye üzerinden kazanç dağıtılmaması, yönetim kurulu başkan ve üyelerine kazanç üzerinden pay verilmemesi, yedek akçelerin ortaklara dağıtılmaması ve sadece ortaklarla iş görülmesine (yapı kooperatiflerinin kendilerine ait arsalarını kat karşılığı vererek her bir hisse için bir iş yeri veya konut elde etmeleri ortak dışı işlem sayılmaz) ilişkin hükümler bulunup, bu hükümlere fiilen uyan kooperatifler ile bu kayıt ve şartlara ek olarak kuruluşundan inşaatın bitim tarihine kadar yönetim ve denetim kurullarında, söz konusu inşaat işlerini kısmen veya tamamen üstlenen gerçek kişilerle tüzel kişi temsilcilerine veya bunlarla ilişkili olduğu kabul edilen kişilere veya işçi ve işveren ilişkisi içinde bulunanlara yer vermeyen ve yapı ruhsatı ile arsa tapusu kooperatif tüzel kişiliği adına tescil edilmiş olan yapı kooperatifleri kurumlar vergisinden muaf sayılmıştır. Dolayısıyla kooperatiflerin esas mukavelelerinde;
- Sermaye üzerinden kazanç dağıtmamak,
- İdare meclisi başkan ve üyelerine kazanç üzerinden hisse vermemek,
- İhtiyat akçelerini ortaklara dağıtmamak,
- Münhasıran ortaklarıyla iş görmek,
şartlarının yazılı bulunması, fiilen de bu kayıt ve şartlar dahilinde faaliyet göstermeleri halinde kurumlar vergisinden muaf tutulacaklardır.
Yapı kooperatifleri için yukarıda sayılan şartlara ek olarak, kuruluşundan inşaatın bitim tarihine kadar yönetim ve denetim kurullarında, söz konusu inşaat işlerini kısmen veya tamamen üstelenen gerçek kişilerle tüzel kişi temsilcilerine veya Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 13. maddesine göre bunlarla ilişkili olduğu kabul edilen kişilere ve yukarıda sayılanlarla işçi ve işveren ilişkisi içinde bulunanlara yer verilmemesi ve yapı ruhsatı ile arsa tapusu kooperatif tüzel kişiliği adına tescil edilmiş olması gerekmektediriii.
Diğer taraftan, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun 93. maddesinin 4. fıkrasında; kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin ve kooperatif merkez birliklerinin faaliyete geçen üst kuruluşlara girmedikleri takdirde, Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7. maddesinin 16 numaralı bendinde yazılı kurumlar vergisi muaflığından yaralanamayacakları hükme bağlanmıştır.
Ancak, bu şart, kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgede ve alanda kurulmuş bulunan bir üst birliğin bulunması halinde aranacaktır. Kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgede ve alanda kurulmuş bir üst birlik yoksa söz konusu şart aranmayacaktır.
Burada ortaya çıkabilecek sorun, "kooperatifin faaliyet gösterdiği bölgeden" ne anlaşılması gerektiğidir. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel Müdürlüğü bir olay nedeniyle açıkladığı görüşünde, kooperatiflerin "muafiyetlerden istifade edebilmeleri için kuruldukları il sınırları içinde hükmi şahsiyet kazanarak faaliyette bulunan birliklere girmeleri gerekmektedir." demiştir. Dolayısıyla " kooperatifin faaliyette bulunduğu bölge" tabirinden il sınırlarının anlaşılması gerekmektediriv.

B. Kooperatifler Kurumlar Vergisi Muafiyetinden Yararlanmak İçin Üst Birliğe Girmeli Mi?

4369 sayılı Kanun ile mülga 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7/16 maddesine “…faaliyete geçen üst kuruluşlara girmeyen kooperatifler muafiyetten yararlanamaz” hükmü eklenmiştir. Böylece 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ile paralel bir yapı elde edilmiştir. Ancak 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 4. maddesinin 1. fıkrasının (k) bendinde muafiyet için üst birliğe üye olunması koşuluna yer verilmemiştir. Böylece 4369 sayılı mülga 5422 sayılı Kanunla Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7/16 maddesinde yapılan değişiklik öncesine dönülmüştür. Bu konuda ihtilaflı durumların çıkması, farklı uygulama ve yargı kararlarının oluşması olasıdır.
Bu düzenlemeler karşısında ileri sürülen görüşlere göre, 5520 sayılı Yeni Kurumlar Vergisi Kanunu’nda kooperatiflerin üst birliğe üye olmaları şartı yer almadığından, 01.01.2006 tarihinden itibaren kurumlar vergisinden muaf olmak isteyen kooperatiflerin faaliyete geçmiş bulunan üst birliklere üye olma zorunlulukları bulunmadığı ifade edilmektedirv.
Başka görüşlere göre ise 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 93/4 maddesindeki hüküm yürürlükte oldukça muafiyet için üst birliğe üye olma koşulu aranacaktırvi.
Başka bir görüşe göre ise, Kurumlar Vergisi Kanunu’nda “üst birliğe üye olma” koşuluna yer verilmemekle birlikte, Kooperatifiler Kanunu’nun 93. maddesinde yer alan bazı muafiyet ve istisnalardan yararlanabilmek için “üst birliğe üye olma” zorunluluğu aranacaktır. Bu nedenle, Kurumlar Vergisi Muafiyeti ile Kooperatifler Kanunu’nun 93. maddesinde yer alan muafiyet ve istisnaları birbirine karıştırmamak gereklidirvii.
1163 sayılı Kanun’un 93. maddesinin 4.fıkrasında yer alan düzenleme kurumlar vergisinden muafiyet için üst birliğe üye olma koşulunu açıkça ifade etmekte ve mülga 5422 sayılı Kanun’un ilgili hükmüne açıkça atıf yapmaktadır. Bu düzenleme ile 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu öncesinde uygulama alanı bulan mülga 5422 sayılı Kanuna 4369 sayılı Kanun ile eklenerek iki farklı Kanun arasında uyum amaçlanmıştır.
Kronolojik olarak Kooperatifler Kanunu 4369 sayılı Kanun’dan öncedir. Diğer deyişle kanun koyucu Kooperatifler kanunu’nu baz alarak tartışmalara son vermek üzere Kurumlar Vergisinde paralel düzenleme yapmıştır. Ancak 5520 sayılı Kanun’un Kooperatiflerle ilgili maddesinde söz konusu paralellik kaldırılmıştır. Buradan kanun koyucunun düşüncesini değiştirdiği imajı çıksa da 1163 sayılı Kanun’un 93/4 hükmü de varlığını korumaktadır. Şu andaki mevcut düzenleme yoruma açık ikili bir durum yaratmaktadır.

C. Sonuç

Bizim de katıldığımız görüşe göre, 1163 sayılı Kanun’un 93/4 hükmü varlığını korudukça konu netliğe kavuşamayacağı gibi, kooperatiflerin kurumlar vergisinden muaf olmaları için “üst birliğe üye olma” şartının olmadığını ileri sürmek de zordur. 5520 sayılı Kanun ile yapılan son düzenlemelerle kanun koyucunun söz konusu konuda düşüncesini değiştirdiği de bir gerçektir. Dolayısıyla yeni uygulama da kooperatiflerin kurumlar vergisi mükellefiyetinden yararlanmaları için üst birliğe üye olmaları zorunlu görünmemektedir. Ancak 1163 sayılı Kanun’un 93. maddesinde yazılı diğer vergi, resim ve harç muafiyetinden yararlanabilmeleri için üst birliğe üye olmaları koşulu devam etmektedirviii.
Diğer yandan konunun netliğe kavuşması açısından ya 5520 sayılı Kanunda paralel düzenlemeler yapılmalı ya da 1163 sayılı Kanundaki hüküm ilga edilmelidir.

Sayfa Başı

"(...) özet olarak söyleyebiliriz ki, 5520 sayili yeni KVK uygulamasinda, kooperatiflerin kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabilmeleri için üst birlige girme sarti 1/1/2006 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere aranmayacaktir. Ancak, bu sartin aranmayacak olmasi, üst kuruluslara girmelerinin vergisel yönden bir getirisi olmadigi seklinde degerlendirilmemelidir. Çünkü, Kooperatifler Kanunu'nun 93. maddesinde yer alan diger bazi vergi ve harç muafiyet ve istisnalarindan yararlanilabilmesi için üst kuruluslara girilmesi zorunludur."

Irfan Vural / Gelirler Kontrolörü Vergi Sorunlari Dergisi

Bugün ülkemizde seksen bin civarinda kooperatif bulunmakta olup, bu kooperatiflerin yaklasik yüzde altmis besi faaldir. Anayasa'nin 171. maddesinde, devletin kooperatifçiligin gelismesini saglayacak tedbirleri almak zorunda oldugu belirtilerek, kooperatifçiligin önemi vurgulanmistir. Kooperatifçiligin ülke ekonomisine katkisi göz önüne alindiginda, kooperatifler diger iktisadi isletmelerden farkli ve ayricalikli olarak degerlendirilmis, bu durum ise kooperatifçiligi ilgilendiren çok sayida hukuki düzenleme yapilmasina sebebiyet vermistir.

Bu hukuki düzenlemelerden en önemlisi kuskusuz kurumlar vergisi mükellefi olan kooperatiflerin bazi kosullarla bu vergiden muaf kilinmasidir.

Kooperatiflerin, 01.01.2006 tarihine kadar yürürlükte bulunan 5422 sayili Kurumlar Vergisi Kanunu'na (KVK) göre muafiyetten faydalanabilmesi için aranilan kosullardan birisi, kooperatiflerin üst birlige girmelerdir.

Kooperatifler için üst kurulus, kooperatif birlikleridir. Kooperatif birlikleri konulari ayni veya birbiri ile ilgili nitelikte olan yedi veya daha çok kooperatif tarafindan kooperatif seklinde kurulur. Bir tarim satis kooperatifi birliginin kurulmasi içinse en az üç tarim satis kooperatifinin bir araya gelmesi gerekmektedir. Birliklerin kurulacagi bölgeler Sanayi ve Ticaret Bakanligi tarafindan belirlenir ve her bölgede ayni çalisma konularina sahip birden fazla birlik kurulamaz. Kooperatif birlikleri için bir üst kurulus ise kooperatifler merkez birlikleridir.

1/1/2006 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere yürürlüge giren 5520 sayili (yeni) KVK ile kooperatiflerin kurumlar vergisi muafiyetine iliskin önemli degisiklikler yapilmistir. Bu kapsamda, tüketim ve tasimacilik kooperatiflerinin muafiyetlerine son verilmis, yapi kooperatiflerinin muafiyetten yararlanabilmeleri için özel sartlar belirlenmistir. Ayrica, daha önce muafiyetten yararlanilabilmesi için aranan kosullardan biri olan, üst birlige girme kosuluna yeni KVK'da yer verilmemistir.

Yeni KVK'da üst birlige üye olma sartina yer verilmedigine göre, kooperatiflerin muafiyetten yararlanabilmeleri için artik (1/1/2006 tarihinden itibaren) üst birliklere ortak olmalarinin gerekmedigi sonucu çikmaktadir. Ancak, hemen belirtmek gerekir ki, Kooperatifler Kanunu'nda yer alan bir hüküm bu konuda tereddütlere yol açabilecek niteliktedir. Çünkü, Kooperatifler Kanunu'nun halen yürürlükte olan 93. maddesinde; kooperatiflerin, 5422 sayili (eski) KVK'nin 7/16. maddesindeki esaslar dahilinde kurumlar vergisi muafligindan faydalanacaklari belirtildikten sonra, faaliyete geçen üst kuruluslara girmeyen kooperatiflerin bu muafliktan yararlanamayacaklari belirtilmektedir. Dolayisiyla yeni KVK uygulamasinda, Kooperatifler Kanunu'nda yer alan ve halen yürürlükte bulunan bu hükmün geçerli olup olmayacaginin ayrica degerlendirilmesi ve yorumlanmasi gerekir.

Kooperatifler Kanunu'ndaki üst kuruluslara girme zorunlulugu ile ilgili atif görüldügü gibi eski kanuna yapilmistir. Yeni KVK'nin geçici maddesine göre diger kanunlarla 5422 sayili kanuna yapilmis olan atiflarin, ilgili oldugu maddeler itibariyle bu kanuna yapilmis sayilacagi belirtilmektedir. Dolayisiyla, Kooperatifler Kanunu ile yapilan atfin, yeni KVK'nin ilgili maddesine de yapilmis sayilacaginin kabul edilmesi gerekir.

Ancak, gerek eski, gerekse yeni KVK'da, kurumlar vergisi ile ilgili muafiyete iliskin hükümlerin, ancak bu kanun Gelir Vergisi Kanunu veya Vergi Usul Kanunu'na hüküm eklenmek veya bu kanunlarda degisiklik yapilmak suretiyle düzenlenebilecegi belirtilmistir. Dolayisiyla, 1/1/2006 tarihine kadar geçerli olan uygulamada, muafiyet için aranilan üst birliklere girme zorunlulugunun yasal dayanagi Kooperatifler Kanunu'nun 93. maddesi degil, eski KVK'nin 7/16. maddesi hükmüdür. Yeni KVK'da bu sarta yer verilmemesi de, bu dayanagin artik ortadan kalktigi ve muafiyetten yararlanilabilmesi için üst birliklere girme sartinin 1/1/2006 tarihinden itibaren aranmayacagi anlamina gelir. Kaldi ki, yeni kanun metninde bu sarta yer verilmeyisi, kanun koyucu tarafindan bu sartin kaldirilmasinin amaçlandigini göstermektedir.

Buraya kadar yaptigimiz açiklamalar sonucunda özet olarak söyleyebiliriz ki, 5520 sayili yeni KVK uygulamasinda, kooperatiflerin kurumlar vergisi muafiyetinden yararlanabilmeleri için üst birlige girme sarti 1/1/2006 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere aranmayacaktir. Ancak, bu sartin aranmayacak olmasi, üst kuruluslara girmelerinin vergisel yönden bir getirisi olmadigi seklinde degerlendirilmemelidir. Çünkü, Kooperatifler Kanunu'nun 93. maddesinde yer alan diger bazi vergi ve harç muafiyet ve istisnalarindan yararlanilabilmesi için üst kuruluslara girilmesi zorunludur.